Şarkıyla Konuşan Hikâyeler: RotArt Müzikalinin Hayali

Müzikal, insanın konuşarak taşıyamadığı duygunun şarkıya sığınmasıdır. Bir karakter bir noktaya kadar konuşur; sonra kelimeler dar gelir. Cümle yetmez, nefes büyür, kalp hızlanır, hikâye melodinin kapısını çalar. İşte müzikli sahne tam orada başlar. Tiyatro aklın ve eylemin sahnesiyse, müzikli tiyatro kalbin kendi mantığını kurduğu yerdir.

Bu toprakların sahne geleneği de aslında müzikli anlatıya hiç yabancı değildir. Bizde söz hiçbir zaman yalnız başına yürümedi; çoğu zaman yanında ritim, makam, türkü, kanto, taklit, dans ve doğaçlama taşıdı. Meddah hikâyesini anlatırken sesini değiştirir, ritmini kurar, kimi zaman bir ezgi gibi akar giderdi. Karagöz perdesinde yalnız gölge değil, musiki de vardı; karakterler sesleriyle, tavırlarıyla, deyişleriyle yaşardı. Orta oyunu, meydanı bir oyun alanı kadar bir ses alanına da çevirirdi. Tulûat tiyatrosunda, kantoda, operette, halk eğlencelerinde, ramazan sahnelerinde, gazino kültüründe ve şehir eğlencelerinde müzik hep sahnenin yoldaşı oldu.

Bu yüzden RotArt’ın müzikal hayali dışarıdan alınmış yabancı bir kalıbın içine girmek zorunda değildir. Tam tersine, bizim sahne hafızamızda zaten müziğin, mizahın, sözün ve toplumsal gözlemin yan yana yürüdüğü çok zengin bir damar vardır. Benim zihnimde RotArt, bu damarı bugünün Rotaryen sahne anlayışıyla buluşturabilecek çok özel bir alan olarak belirdi. Bu düşüncenin sahici bir eyleme dönüşebilmesi için Özlem Abacı’nın sanatçı kimliği, sahne deneyimi ve yol açıcı enerjisi çok kıymetli. Bir yanda geleneksel tiyatronun kıvraklığı, bir yanda modern sahnenin disiplini, bir yanda müziğin birleştirici gücü, bir yanda Rotary’nin sosyal fayda ahlakı… Bunlar doğru karıştığında, ortaya yalnız eğlenceli değil, anlamlı ve kalıcı bir müzikli sahne dili çıkabilir.

RotArt’ın kuruluş hayalinde tiyatro, müzik ve sosyal fayda birbirinden ayrı duran üç ada değildi. Tam tersine, aralarında köprüler kurulması gereken üç kıta gibiydi. Tiyatro insanı anlatacak, müzik insanın içine girecek, Rotary ruhu da bu anlatıyı sosyal faydaya taşıyacaktı. Müzikal ya da daha geniş anlamıyla müzikli tiyatro, bu üç dünyanın en doğal birleşimidir. Çünkü onda hikâye vardır, ritim vardır, topluluk vardır, disiplin vardır, neşe vardır ve en önemlisi ortak enerji vardır.

Türk tiyatrosunun müzikle ilişkisine baktığımızda, bunun yalnızca “arada şarkı söylenen” bir gelenek olmadığını görürüz. Şarkı kimi zaman karakterin ruhunu açar, kimi zaman toplumsal taşlamayı yumuşatır, kimi zaman seyirciyle sahne arasındaki mesafeyi kaldırır. Kanto geleneği, özellikle İstanbul’un sahne hafızasında kadın sesinin, mizahın, cilvenin, eleştirinin ve şehirli eğlencenin özel bir biçimidir. Operetler, Cumhuriyet’in modernleşme neşesini ve şehir hayatının değişen yüzünü sahneye taşır. “Lüküs Hayat” gibi eserler, yalnız müzikli eğlence değil, dönemin toplumsal dönüşümünü hicivle anlatan kültürel belgelerdir.

Darülbedayi ile başlayan kurumsal tiyatro anlayışı, sahneye disiplin getirdi. Muhsin Ertuğrul’un tiyatroya kattığı ciddiyet, bizim gibi amatör ruhla yola çıkan ama nitelikten ödün vermemesi gereken topluluklar için çok değerli bir hatırlatmadır. Çünkü sahne ne kadar gönüllülükle yapılırsa yapılsın, seyircinin karşısına çıktığı anda artık ciddiyet ister. Haldun Taner ise başka bir kapı açtı. Geleneksel olanı modern olanla, halk dilini entelektüel mizahla, kabareyi toplumsal eleştiriyle buluşturdu. “Keşanlı Ali Destanı” bunun en önemli örneklerinden biridir. İçinde şarkı, taşlama, halk dili, epik anlatım ve sosyal gözlem vardır. İşte RotArt’ın müzikli sahne hayali, bu toprakların böyle güçlü örneklerinden cesaret almalıdır.

Bu açıdan bakınca RotArt müzikalinin amacı, yalnızca ünlü müzikallerden parçalar söylemek ya da bilinen şarkıları sahneye dizmek olmamalıdır. Elbette seçkiler yapılabilir, sevilen eserler yorumlanabilir, nostaljik geceler düzenlenebilir. Ama asıl büyük hedef, RotArt’ın kendi sahne dilini kurmasıdır. Türk tiyatrosunun müzikli anlatı mirasından beslenen, Rotary’nin hizmet felsefesini taşıyan, mizahı, zarafeti, sosyal faydayı ve insan hikâyelerini bir araya getiren özgün bir çizgi oluşturmak gerekir.

Bir müzikli sahne işinde en büyük tehlike, şarkının hikâyeden kopmasıdır. Şarkı süs olursa, seyirci bir süre sonra sahneyi dinlemeye değil, numara izlemeye başlar. Oysa doğru yerde gelen bir şarkı, karakterin söyleyemediğini söyler. Bazen bir iç çekişin büyümüş halidir, bazen itirafın melodisidir, bazen kalabalığın ortak vicdanıdır. Müzikal dediğimiz şey, şarkının dramatik bir ihtiyaç haline gelmesidir. Bir karakter artık konuşarak devam edemiyorsa, şarkıya geçer. Duygu konuşmanın kabına sığmaz, müziğe taşar.

RotArt’ın sahnesinde bu anlayış çok değerli olabilir. Çünkü Rotaryenler zaten hikâyesi olan insanlardır. Her birinin meslek hayatı, dostlukları, sosyal sorumluluk deneyimleri, yaşanmışlıkları, kırılmaları, neşeleri, hayalleri vardır. Bunlar doğru bir yazarlıkla, doğru bir dramaturjiyle, doğru bir müzik seçimiyle sahneye taşındığında ortaya sıradan bir gösteri değil, izleyicinin kendinden bir parça bulacağı sıcak ve sahici bir dünya çıkar.

Asıl mesele, sahneye çıkıp güzel vakit geçirmekten daha büyüktür. RotArt, sahnede bir dil kurabilir. Bir estetik oluşturabilir. Kendi repertuvarını, kendi mizahını, kendi sahne hafızasını yaratabilir. Bugün bilinen şarkıları seslendiren bir topluluk olarak başlayan yolculuk, yarın kendi müzikli tiyatro kurgularını üreten, hatta bir gün kendi özgün RotArt müzikalini yazan bir kültür ekibine dönüşebilir.

Bu hayal abartılı değildir. Her büyük sahne geleneği önce küçük bir cesaretle başlamıştır. Geleneksel tiyatromuz bir perdeyle, bir meydanla, bir taklitle, bir nükteyle, bir ezgiyle büyüdü. Cumhuriyet dönemi sahnesi, yoklukların içinden kurumlar çıkardı. Kabare tiyatrosu, zekânın ve taşlamanın müzikle nasıl birleşebileceğini gösterdi. Demek ki sanat tarihi bize şunu söyler: Yeni bir form, eski formların saygılı ama cesur karşılaşmasından doğar.

RotArt müzikalinin en büyük avantajı, yalnız sanat yapmak için değil, iyilik üretmek için sahneye çıkmasıdır. Bu, sahneye ayrı bir ağırlık verir. Çünkü bir müzikli tiyatro gecesinde seyirci yalnızca “ne güzel söylediler” dememeli; “ne güzel bir amaca hizmet ettiler” de demeli. Ancak burada ince bir çizgi var. Sosyal fayda, sanatsal niteliğin bahanesi olamaz. “Nasıl olsa iyilik için yapıyoruz” diyerek sahne kalitesinden ödün verilemez. Tam tersine, iyilik için yapılıyorsa daha iyi yapılmalıdır. Çünkü iyi niyet, kötü icranın dekoru değildir. İyi niyet sahneye çıktığında üstüne iyi çalışma, iyi reji, iyi müzik düzeni, iyi tempo, iyi anlatı giymelidir.

Müzikalde ekip ruhu hayati önemdedir. Tek başına parlayan bir solist gösteriyi kurtarmaz; hatta bazen bozar. Müzikli sahne kolektif hassasiyet ister. Bir kişinin girişi, diğerinin nefesine bağlıdır. Bir dans adımı, bir sahne geçişine; bir espri, bir müzik vuruşuna; bir final, bütün ekibin aynı anda aynı duyguda buluşmasına bağlıdır. Bu haliyle müzikli tiyatro, Rotary’nin kulüp kültürüne çok benzer. Rotary’de de kimse tek başına proje değildir. Komite, kulüp, bölge, dostluk, kaynak, organizasyon, takip, teşekkür, görünürlük… Hepsi birlikte anlam kazanır.

RotArt’ın müzikli sahnesi, Rotary’nin “eylem insanları” anlayışının sanatla görünürleşmiş halidir. İnsanlar yalnız konuşmaz, yapar. Yalnız karar almaz, prova eder. Yalnız bağış istemez, değer üretir. Yalnız davet etmez, davete layık bir deneyim kurar. Bu yüzden RotArt müzikali, izleyici açısından da farklıdır. Seyirci salona geldiğinde yalnız bir temsil izlemez; bir emeğin sosyal faydaya nasıl dönüştüğünü görür. Bir bakıma sahnenin arkasındaki iyilik mekanizmasına tanıklık eder.

Kurucu bakışın en önemli taraflarından biri de aidiyet duygusudur. RotArt yalnız sahneye çıkanlardan oluşan dar bir kadro olmamalıdır. RotArt, sahneye çıkan, kuliste bekleyen, afişi paylaşan, davetiye satan, sponsora giden, kostüm taşıyan, prova salonu ayarlayan, sosyal medya metni yazan, videoyu kurgulayan, seyirciyi karşılayan herkesin ortak çatısı olmalıdır. Çünkü müzikli tiyatronun gerçek büyüsü yalnız sahnede değil, o sahneyi mümkün kılan görünmez emektedir. Herkes finalde selam vermez belki; ama herkes finaldeki alkışta pay sahibidir. Özlem Abacı’nın 30 yılı aşan sahne tecrübesi ve hâlâ içinde canlı tuttuğu amatör heyecan, bu yolculuk için büyük bir güç.

RotArt müzikalinin geleceği için üç katmanlı bir yol düşünülebilir. İlk katman seçki ve kolaj sahneleridir: Türk tiyatrosundan, kantolardan, operetlerden, kabarelerden, klasikleşmiş sahne şarkılarından ve sevilen müzikli anlatılardan oluşan, seyirciye hem nostalji hem neşe veren programlar. İkinci katman tematik müzikli anlatılardır: örneğin “İstanbul’un Şarkılı Hikâyesi”, “Cumhuriyet’in Sahneleri”, “Bir Rotaryen Rüyası”, “Kadın Sesleri”, “Gençlik ve Gelecek” gibi omurgası olan, metinle müziğin iç içe geçtiği yapılar. Üçüncü katman ise özgün RotArt müzikali olabilir: Rotaryenlerin hizmet, dostluk, yaş alma, gençlik, meslek, iyilik, toplumsal sorumluluk ve insan kalma mücadelesini anlatan yepyeni bir eser.

Bu üçüncü hedef, RotArt’ın gerçek kurumsal sıçraması olur. Çünkü bir topluluk kendi eserini ürettiğinde yalnız yorumcu olmaktan çıkar, yaratıcı olur. Kendi dilini kurar. Kendi hafızasını oluşturur. O zaman RotArt sahnesi yalnız geçmişten bugüne seçkiler sunan değil, bugünden geleceğe iz bırakan bir yapıya dönüşür.

Müzikalin içinde hayatın bütün halleri vardır. Kahkaha vardır, hüzün vardır, aşk vardır, yanlış anlama vardır, itiraf vardır, kalabalık vardır, yalnızlık vardır. Belki bu yüzden Rotaryen ruhla bu kadar iyi örtüşür. Çünkü Rotary de hayatın içindedir. Hastanede, okulda, bursiyerin defterinde, deprem bölgesinde, gençlerin eğitiminde, bir annenin bebeğine sarıldığı odada, bir öğrencinin sanatla tanıştığı sınıfta… Rotary hayatın sahne arkasında çalışır. RotArt ise o çalışmanın bir kısmını sahne önüne çıkarır.

Bir gün RotArt kendi özgün müzikli oyununu sahnelediğinde, belki hikâye şöyle başlayacak: Bir grup insan, iyiliğin yalnız yapılacak bir iş değil, söylenecek bir şarkı, anlatılacak bir hikâye, birlikte kurulacak bir sahne olduğuna inanır. Bu dağınık ışıklar bir çatı altında toplanır. Çünkü bilinir ki insan tek başına mum olabilir ama birlikte olunca avize olur. Sonra provalar başlar. Hatalar olur. Kahkahalar olur. Yorgunluk olur. Kırgınlıklar bile olur belki. Ama sonunda perde açılır. Ve seyirci yalnız bir müzikli oyun izlemez; iyiliğin müzikle nasıl yürüdüğünü görür.

RotArt’ın müzikal hayali budur: Şarkının hikâyeye, hikâyenin insana, insanın topluma, toplumun iyiliğe bağlandığı bir sahne kurmak.

Çünkü bazı duygular konuşulmaz.

Söylenir.