Perde Açılırken: RotArt Tiyatro’nun Rotaryen Ruhu

Bazı hayaller vardır; önce bir insanın içinden geçer, sonra dostlarının gözünde ışık bulur, sonra da bir topluluğun ortak kaderine dönüşür. Başlangıçta yalnızca küçük bir soru gibi görünür: “Neden Rotaryenler iyiliği sadece toplantı salonlarında, raporlarda, komite çalışmalarında değil de sahnede de anlatmasın?” Sonra o soru büyür. Birkaç insanın kalbine dokunur. Bir provaya dönüşür, bir sahneye çıkar, bir salonda yankılanır, bir kahkahada çoğalır, bir alkışta kanatlanır.

RotArt Tiyatro’nun hikâyesi de biraz böyle doğdu. Bu hikayenin ilk kıvılcımı Dr. Saadet Garan’ın fikriyle yandı; fikrin Özlem Abacı ile paylaşılmasıyla da o küçük kıvılcım, bugüne kadar büyük bir yol kat eden ortak bir heyecana dönüştü. Benim de bu heyecana dahil olmam ve sahneyi seven birkaç dostun, Afra Şirin, Aslı Doğan, Bahar Alparslan, İpek Güneş, Mustafa Kemal Işık, Selda Ejderoğlu ve Turgay Papakçı’nın, aynı inançta buluşmasıyla o ilk kıvılcım yalnız bir oyun çıkarma hevesi olmaktan çıktı; Rotary’nin hizmet idealini tiyatronun kadim diliyle buluşturma arzusuna dönüştü. Çünkü tiyatro, insanı insana anlatmanın en eski, en dürüst ve en çıplak yollarından biridir. Işık yanınca insan saklanamaz. Replik, beden, bakış, susuş; hepsi birden insanın içini ele verir.

Tiyatro, insanlık tarihinin en eski aynalarından biridir. İnsan ne zaman kendini anlamakta zorlanmışsa, bir hikâye kurmuş; ne zaman kendi acısıyla yüzleşmek istememişse, onu bir başkasının ağzından dinlemiş; ne zaman gülmeye ihtiyaç duymuşsa, kendi zaaflarını sahneye çıkarıp onlarla zarifçe alay etmiştir. Antik çağlardan bugüne, köy meydanlarından saray sahnelerine, orta oyunundan modern tiyatro salonlarına kadar sahne hep aynı soruyu sormuştur: “İnsan nedir?” Belki de tiyatronun bunca yüzyıldır eskimemesinin nedeni budur. Çünkü insan hâlâ tam olarak çözülememiş en eski meseledir.

Aristoteles tragedyayı yalnız kişilerin değil, eylemin, hayatın, mutluluğun ve mutsuzluğun taklidi olarak görür. Bu düşünce bugün hâlâ tiyatronun merkezinde durur. Çünkü tiyatro, insanın kendisi hakkında söylediklerinden çok, yaptığı şeylerle ilgilenir. İnsan sahnede niyetinin değil, eyleminin sonucuyla görünür olur. Hayatta da böyledir. Ne kadar güzel konuştuğumuzdan çok, neye hizmet ettiğimiz, kime dokunduğumuz, hangi sorumluluğun altına girdiğimiz kalır geriye.

Rotary de aslında bu yüzden yalnızca iyi niyetli insanların buluştuğu bir çevre değildir. Rotary, iyi niyetin eyleme dönüşmüş halidir. “Kendinden Önce Hizmet” denildiğinde mesele kendini yok saymak değil, kendini daha büyük bir anlamın hizmetine koymaktır. İnsanın mesleğini, bilgisini, çevresini, zamanını, emeğini ve bazen de içindeki en mahcup hevesi toplum yararına sunmasıdır. RotArt Tiyatro tam bu noktada Rotary’nin ruhuna sahneden cevap verir: “Madem hizmet edeceğiz, bunu yalnız ellerimizle değil, sesimizle, bedenimizle, hikâyemizle, kahkahamızla, gözyaşımızla da yapalım.”

RotArt’ın çıkış noktasında yalnızca bir tiyatro oyunu sahneleme fikri yoktu. Bu daha küçük bir hedef olurdu. O hedefin içinde elbette oyun vardı, replik vardı, kostüm vardı, salon vardı, afiş vardı, davetiye vardı, prova vardı. Ama asıl mesele bunların ötesindeydi. Asıl hayal, Rotaryenlerin sahne üzerinde birbirini başka bir gözle tanıdığı, kulüpler arası dostluğun yalnız protokol masalarında değil ortak emekte güçlendiği, amatör ruhun profesyonel disiplinle birleştiği, sanatın sosyal faydaya dönüştüğü kalıcı bir kültür alanı kurmaktı.

Bir tiyatro oyunu sahnelemek zordur. Ama asıl zor olan, bir tiyatro ruhu kurmaktır. Oyun biter, dekor sökülür, kostümler askıya kalkar, ışıklar kapanır. Fakat ruh kurulmuşsa, insanlar “bir daha ne zaman buluşuyoruz?” diye sormaya başlar. RotArt’ın gerçek doğum anı da belki ilk alkışta değil, ilk “yeniden yapalım” cümlesindedir. Çünkü bir topluluğun geleceği, tek bir başarıya değil, o başarıdan sonra duyduğu devam etme arzusuna bağlıdır.

Tiyatroda sahneye çıkan kişi yalnız değildir. Karşısında seyirci vardır, yanında rol arkadaşı vardır, arkasında teknik ekip vardır, kuliste bekleyen nefesler vardır. Bir repliği unutursanız sizi toparlayacak bir bakış gerekir. Yanlış yerden girerseniz sizi sahnenin içine yeniden alacak bir dost gerekir. Bir anda ışık değişir, müzik gecikir, mikrofon aksar; hayat gibi yani. Tiyatro insana mükemmel olmayı değil, birlikte toparlanmayı öğretir. Bu yüzden Rotaryenler için tiyatro yalnızca sanatsal bir uğraş değil, aynı zamanda çok güçlü bir hizmet, dostluk ve liderlik okuludur.

RotArt’ın sahne felsefesinde “ben” değil, “biz” vardır. Tek başına parlayan yıldız değil, birlikte ışık veren gökyüzü vardır. Bu da Rotary’nin en güzel tarafıyla birleşir: farklı mesleklerden, farklı yaşlardan, farklı karakterlerden insanların aynı amaç etrafında toplanabilmesi. Bir mali müşavir, bir doktor, bir avukat, bir iş insanı, bir öğretmen, bir sanatçı, bir emekli, bir genç Rotaract; sahnede hepsi aynı hikâyenin insanı olur. Unvanlar kapıda kalır. Sahneye yalnız insan çıkar.

Türk tiyatrosu bu birliktelik fikrine hiç yabancı değildir. Meddah tek başına koskoca bir kalabalığı canlandırırdı; Karagöz perdesinde toplumun bütün renkleri konuşurdu; orta oyununda meydan, halkın ortak kahkahasına dönüşürdü. Tanzimat’la birlikte tiyatro yalnız eğlence değil, düşünce ve toplum aynası haline geldi. Şinasi’nin “Şair Evlenmesi”nden Darülbedayi’ye, Muhsin Ertuğrul’un disiplinli sahne anlayışından Haldun Taner’in keskin zekâsına kadar uzanan çizgide tiyatro, bu topraklarda hep bir “kendimize bakma” biçimi oldu.

RotArt Tiyatro da bu gelenekten beslenir ama onu taklit etmez. Taklit, sanatta en ucuz kostümdür. RotArt’ın yapması gereken, o mirasın içindeki ruhu bugünün Rotaryen dünyasına taşımaktır. Gelenekten alınacak şey biçimden çok tavırdır: insanı ciddiye almak, toplumu gözlemek, mizahı zekâyla kurmak, duyguyu abartıya boğmadan taşımak, sahneyi sadece gösteriş değil, düşünce ve paylaşım alanı olarak görmek.

Peter Brook’un boş alan fikri burada çok anlamlıdır. Tiyatro için dev dekorlara, ağır sistemlere, pahalı gösterişlere değil; bir yürüyene ve onu izleyen birine ihtiyaç vardır. Fakat RotArt bu boş alanı yalnız sanatsal bir alan olarak değil, Rotaryen iyiliğin görünür olduğu bir alan olarak düşünür. Boş sahne, doğru insanlarla dolunca bir sosyal fayda meydanına dönüşür. Bir sandalye dekor olur, bir replik vicdan olur, bir şarkı davet olur, bir final selamı bağış olur.

RotArt’ın varmak istediği yer tam da burasıdır: yalnızca “bir oyun çıkarmış ekip” olmak değil, Rotary dünyasının sahne sanatları alanındaki kalıcı, saygın, üretken ve ilham veren markası olmak. Bugün bir tiyatro oyunu, yarın bir müzikal seçki, başka bir gün gençlerle yaratıcı drama atölyesi, sonra bir sosyal fayda gecesi, sonra başka şehirlerde sahnelenecek ortak projeler… RotArt’ın geleceği bir takvim etkinliği değil, bir kültür haritası olarak düşünülmelidir.

Bu hayalin içinde tiyatro yalnızca sahneye çıkan birkaç kişinin hevesi değildir. Bir kulüp kültürüdür. İnsanları yaklaştıran, birbirine başka türlü baktıran, birlikte üretmeyi öğreten, ortak heyecan yaratan bir bağdır. Bir insanı en iyi toplantıda değil, provada tanırsınız bazen. Çünkü prova insanı ele verir. Kimin sabırlı olduğunu, kimin krizde sakin kaldığını, kimin arkadaşını taşıdığını, kimin sahneye çıkmadığı halde sahnenin arkasında ne kadar emek verdiğini orada görürsünüz. Yeni sezonda Elif Callan ve Can Gedik’in de gruba katılması bu yüzden önemli. İlk kez bir Rotaract dostumuzu da ekibe dahil ettik; Danil Can artık yeni oyunlarda bizimle birlikte olacak. Kadro acele etmeden, ama sağlam adımlarla büyümeye devam edecek.

RotArt Tiyatro’nun geleceğinde bence üç büyük sorumluluk var. Birincisi nitelik sorumluluğu. Amatörlük, özensizlik anlamına gelmemeli. Tam tersine, gönüllü yapılan iş daha çok özen ister. Çünkü para için değil, anlam için yapıyorsanız, anlamı incitmeye hakkınız yoktur. İkincisi aidiyet sorumluluğu. RotArt’a katılan herkes “oyunda rol alan” ya da “almayan” diye ayrılmadan, aynı büyük ailenin parçası olduğunu hissetmeli. Tiyatro mutfakta başlar; prova kahkahaları, kulis telaşı, yorgunluk sonrası çaylar, birlikte afiş taşımalar, sahne arkasında bekleyen sessizlikler bu işin gerçek mayasıdır. Üçüncüsü sosyal fayda sorumluluğu. Her alkış, mümkünse bir iyiliğe bağlanmalı. Çünkü RotArt’ın sahnesinde alkış yalnız kulağa değil, topluma da ulaşmalıdır.

Tiyatro insanı değiştirir mi? Tek başına belki dünyayı değiştirmez. Ama bir insanın kendine bakışını değiştirir. Bir Rotaryenin yanındaki dostuna bakışını değiştirir. Seyircinin sosyal faydaya katılım biçimini değiştirir. Bazen bir kurumun kendini anlatma dilini değiştirir. Bunlar küçük değişimler değildir. Zaten dünya çoğu zaman büyük nutuklarla değil, küçük ama samimi sahnelerle değişir.

RotArt Tiyatro’nun hayali şudur: Perde her açıldığında Rotary’nin iyilik fikri daha görünür olsun. Seyirci yalnız eğlenmesin, ortak olsun. Oyuncu yalnız rol yapmasın, dönüşsün. Kulüpler yalnız birlikte proje yapmasın, birlikte hikâye kursun. Bir çocuk, bir okul, bir hasta, bir vakıf, bir toplumsal ihtiyaç o sahneden payını alsın. Ve yıllar sonra biri geriye dönüp baktığında “Bir grup Rotaryen oyun oynamıştı” demesin. “Bir grup Rotaryen, iyiliği sahneye çıkarmıştı” desin.

Çünkü perde açıldığında yalnız oyun başlamaz.

Bazen bir topluluğun vicdanı da ışığa çıkar.